Tungkol sa Better Mapandan
Isang malayang civic transparency portal para sa Bayan ng Mapandan, Pangasinan.
Ang bayan
Kasaysayan
Itinatag ang Mapandan bilang malayang pueblo noong Disyembre 28, 1887, sa pamamagitan ng Director General No. 39. Matapos ang panahon ng kawalan ng pondo (1905–1908) nang muling isama ito sa Mangaldan, muling itinatag ang bayan bilang malayang munisipalidad noong 1909 sa ilalim ng Executive Order No. 10 ni Gobernador Heneral James F. Smith. Pinangalanan ang bayan dahil sa kasaganaan ng mabangong halamang pandan sa lugar.
Heograpiya
Mapandan ay isang third-class munisipalidad sa ang lalawigan ng Pangasinan, Philippines. It covers isang lupa area ng 32.92 km² sa ay composed ng 15 mga barangay. Ang munisipalidad ay located sa ang western part ng Pangasinan, bordered ng ang Lingayen Gulf upang ang north sa ang Agno River floodplain upang ang south.
Populasyon
38,228
Sensus ng PSA 2024Lawak ng Lupa
32.92 km²
Plano sa Paggamit ng Lupa ng MPDC 2024Barangay
15
DILG / ComelecMga lokal na tradisyon at buhay komunidad
Pandan Festival
Idinaraos taun-taon tuwing ikalawang linggo ng Abril ang Pandan Festival upang ipagdiwang ang kulturang pamana ng Mapandan sa pamamagitan ng street dancing, pageants, at mga pagtitipon ng komunidad.
Plaza ng Bayan
Ang makasaysayang sentro ng buhay-pamayanan at pagtitipong sibiko sa Mapandan.
Agrikultura
Mga palayan at sakahan sa mga kanayunan ng Mapandan—ang sentro ng agrikultura ng munisipalidad.
Ang Mapandan sa paglipas ng mga taon
Mula sa mga barrio sa timog ng Mangaldan tungo sa pagiging isang malayang bayan—at muling pagbabalik sa Mangaldan. Ang unang dalawang dekada ng Mapandan ay hinubog ng katapangan ng mga nagtatag nito, ng mga pagsubok na hinarap ng bagong bayan, at ng determinasyong muling makabangon.
Bago ang 1887: Mga barrio sa timog ng Mangaldan
Bago naging isang malayang bayan ang Mapandan, bahagi pa ito ng Mangaldan. Ang lugar na kalauna’y naging munisipalidad ay binubuo noon ng mga pamayanan sa timog, kabilang ang Payapay, Baloling, Apaya, at Amanoaoac.
Ang kilusan upang magtatag ng hiwalay na bayan ay sinimulan ng sampung lokal na pinuno: Antonio Morales, Sabino Prado, Andres Bongato, Ambrosio Calimlim, Valeriano Tamondong, Tomas Aquino, Fulgencio Nato, Filomeno Sarmiento, Jose Lalas, at Florencio Datuin.
Disyembre 28, 1887: Naging isang bayan ang Mapandan
Itinatag ang Mapandan bilang isang malayang bayan sa pamamagitan ng Direction General Blg. 39, Administration Civil Blg. 169-C, na nilagdaan ni Gobernador-Heneral Emilio Bravo. Sa simula, binubuo ang bagong bayan ng mga barrio sa timog ng Mangaldan: Payapay, Baloling, Apaya, at Amanoaoac.
Ang unang sentro ng bayan: Torres
Ang unang sentro ng bagong bayan ay matatagpuan sa lugar na kilala ngayon bilang Barangay Torres. Maraming halamang pandan sa lugar, at naroon ang isang simbahan kung saan nagsilbing kura paroko si Padre Jose Torres. Gayunman, napatunayang hindi maginhawa ang lokasyon dahil napakalapit nito sa hangganan sa timog at napakalayo naman sa mga pamayanan sa hilaga.
Kalaunan, inilipat ang sentro ng bayan sa isang lugar na dating sitio ng Apaya. Malaking bahagi ng lupain sa bagong Poblacion ay pag-aari ng pamilyang Aquino. Hinikayat ni Leon Hilario Aquino ang mga pamilya na manirahan doon sa pamamagitan ng paghahati ng lupain sa magkakaparehong sukat na mga lote at pagbibigay ng pagkakataong mapakinabangan ang mga ito.
1903: Ang epidemya
Malubhang naapektuhan ang Mapandan ng isang epidemya na nagdulot ng malaking pagbaba ng populasyon, pag-alis ng mga residente, pagkaubos ng mga yaman ng munisipalidad, at krisis sa pananalapi. Ayon sa sensus noong 1903, ang populasyon ng Mapandan ay 4,198.
1905–1908: Muling Pagiging Bahagi ng Mangaldan
Dahil sa mga suliranin sa populasyon at pananalapi na dulot ng epidemya, pansamantalang ibinalik ang Mapandan sa ilalim ng munisipalidad ng Mangaldan.
1909: Muling Pagtatatag
Pormal na muling itinatag ang Mapandan bilang munisipyo sa ilalim ng Executive Order No. 10, na pinirmahan ni Governor General James F. Smith.
Matapos ang muling pagtatatag nito, umunlad ang Mapandan bilang isang pamayanang pangunahing nakasalalay sa agrikultura. Nanatiling sentro ng lokal na ekonomiya ang pagsasaka, at naging pangunahing pananim ng munisipalidad ang palay. Sa mga sumunod na dekada, haharapin ng bayan ang digmaan, pananakop, at ang pagsisimula ng muling pagbangon.
Mga pundasyong pang-agrikultura
Naging pangunahing pananim ng munisipalidad ang palay, habang ang pag-aalaga ng mga hayop ay naging mahalagang karagdagang kabuhayan. Makikita pa rin sa kasalukuyang sagisag ng munisipalidad ang mga pundasyong pang-agrikultura nito sa pamamagitan ng mga larawan ng palay, baka, manok, at baboy.
Dekada 1940: Digmaan, pananakop, at muling pagtatayo
Naantala ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ang pag-unlad ng mga pamayanan sa buong Pangasinan. Sa mga taon matapos ang digmaan, nagsimula ang muling pagtatayo at mga pagbabagong panlipunan at pang-ekonomiya sa mga pamayanan ng Mapandan. Nagkaroon din ng mga pagbabago sa pagmamay-ari ng lupa, agrikultura, edukasyon, at mga samahan sa komunidad sa mga sumunod na dekada.
Pagkatapos ng digmaan, nagsimulang umunlad ang mga pamayanan ng Mapandan. Nabuo ang mga bagong barangay, nagbago ang pagmamay-ari ng lupa, at nagsimula ang mas organisadong pagpapaunlad ng pamayanan.
Pagsisimulang mabuo ng mga barangay
Hindi lamang kasaysayan ng munisipalidad ang mahalagang ikuwento; mahalaga rin ang kasaysayan ng pagkabuo ng mga pamayanan sa Mapandan.
Sta. Maria — Dating bahagi ng Luyan at nabuo mula sa lupain ng isang dating hacienda. Nagkaroon ng pagkakataon ang mga magsasaka na maging may-ari ng lupang kanilang sinasaka pagkatapos ng digmaan. Naging hiwalay itong barrio noong 1965.
Golden — Dating Amanoaoac North, isang sitio ng Amanoaoac. Iniugnay ang pangalan nito sa Golden Distillery na nagpatakbo matapos ang paglaya. Naging hiwalay na barangay ang Golden noong 1967.
Torres — Ang unang sentro ng Mapandan, na dati ay may ilang sitio na kalauna’y naging magkakahiwalay na barangay.
1967–1973: Pag-unlad ng komunidad
Opisyal na kinilala ang Golden bilang hiwalay na barangay noong 1967. Pagkatapos nito, malaki ang naging pag-unlad ng pamayanan, kabilang ang pagsasaayos ng mga kalsada, patubig at suplay ng tubig, pagtatayo ng paaralan, pasilidad sa palakasan, mga kooperatiba, pagsasanay sa pagsasaka, at mga programang pangkalinisan.
1972 — Kinilala ang Golden bilang SEATO/PACD Model Village at tumanggap ng pambansang parangal sa Malacañang noong Setyembre 8, 1972.
1972–1973 — Naging barangay ang Coral sa pamamagitan ng Municipal Council Resolution No. 87 (Mayo 4, 1972), Provincial Board Resolution No. 155 (Agosto 10, 1972), at Proclamation No. 11 (Abril 25, 1973), na sinundan ng special election para sa mga opisyal ng barangay noong Mayo 6, 1973.
Malaki ang inilago ng populasyon ng Mapandan, dumami ang mga serbisyo nito, at umunlad ang imprastraktura. Mula sa pagharap sa mga pagsubok ng kasaysayan, nagsimula ang bayan sa pag-unlad ng ekonomiya.
Paglaki ng populasyon
Patuloy na lumaki ang populasyon ng Mapandan sa ikalawang kalahati ng ika-20 siglo: 20,094 noong 1980, 25,622 noong 1990, at 30,775 noong 2000.
Imprastraktura at mga serbisyo
Pinalawak ng munisipalidad ang mga kalsada, paaralan, pasilidad pangkalusugan, at serbisyong pampubliko. Lumago rin ang mga organisasyon sa komunidad kasabay ng populasyon.
Mula sa bagong klasipikasyon ng munisipalidad hanggang sa paglawak ng pangangalagang pangkalusugan at digital na pamahalaan—pumasok ang Mapandan sa ika-21 siglo na may lumalawak na serbisyo, pagmamalaki sa kultura, at mas magkakaugnay na pamayanan.
2002: Bagong klasipikasyon ng munisipalidad
Itinaas ang Mapandan bilang ikatlong klaseng munisipalidad. Kinikilala ng munisipalidad ang pamumuno ni dating Mayor Jose Ferdinand Z. Calimlim Jr. sa mga estratehiyang nagpalago ng kita na nakatulong sa pag-angat ng klasipikasyon nito.
Dekada 2010: Pagdiriwang ng pamanang Pandan
Naging mahalagang taunang pagdiriwang ng pagkakakilanlan, kultura, at pamayanan ng Mapandan ang Pandan Festival. Idinaos ang ika-9 na Pandan Festival kasabay ng pista ng bayan noong Marso 11–19, 2018.
2017–2018: Mga unang hakbang sa digital na pamahalaan
Sinimulan ng pamahalaang munisipal ang pagbuo ng mga online na paraan upang madaling makita sa internet ang impormasyon ng pamahalaan, mga pampublikong abiso, impormasyon sa sakuna, at mga anunsiyo para sa komunidad.
2022–2024: Pagpapalawak ng serbisyong pangkalusugan
Sinuportahan ng pambansang pondo para sa imprastrakturang pangkalusugan ang pagpapaunlad ng Mapandan Super Health Center. Nakalaan ang ₱6.5 milyon para sa proyekto sa General Appropriations Act ng 2022. Pinasinayaan ang unang yugto nito noong Marso 15, 2024, upang palawakin ang access sa laboratoryo, serbisyong dental, at pangunahing pangangalagang pangkalusugan para sa Mapandan at mga karatig-pamayanan.
Dekada 2020: Pagiging Digital ng mga Serbisyo ng Pamahalaan
Patuloy na pinalalawak ng pamahalaan ng Mapandan ang paggamit ng mga digital na paraan sa pagbibigay ng impormasyon, kabilang ang mga gabay sa pag-access at paggamit ng pambansang platapormang eGovPH.
2024: Ang Mapandan sa Kasalukuyan
Mahigit 130 taon matapos itatag bilang pueblo, ang Mapandan ay isang munisipalidad na may 15 barangay at populasyon na 38,228. Hinubog ang kasaysayan nito ng migrasyon, agrikultura, organisasyon ng komunidad, lokal na pamahalaan, kultural na tradisyon, at patuloy na pamumuhunan sa pampublikong serbisyo.
Sanggunian: Mayor Karl Vega, “History of Mapandan” — YouTube
Ang Mapandan sa pamamagitan ng senso
| Taon | Populasyon |
|---|---|
| 1903 | 4,198 |
| 1918 | 6,049 |
| 1939 | 7,286 |
| 1948 | 9,836 |
| 1960 | 13,065 |
| 1970 | 16,653 |
| 1980 | 20,094 |
| 1990 | 25,622 |
| 2000 | 30,775 |
| 2010 | 34,439 |
| 2020 | 38,058 |
| 2024 | 38,228 |
Sanggunian: Philippine Statistics Authority, Sensus ng Populasyon (1903–2024)
Ano ang Better Mapandan?
Ang Better Mapandan ay isang independiyenteng portal para sa transparency ng pamahalaan at pakikilahok ng mamamayan, na binuo at pinananatili ng mga boluntaryo. Bahagi ito ng BetterGov.ph inisyatibong lumikha ng mga bukas at madaling ma-access na website ng impormasyong pampubliko para sa mga munisipalidad sa Pilipinas.
Aming Misyon
Layunin naming gawing madaling ma-access, maunawaan, at magamit ang impormasyon ng pamahalaan ng bawat residente ng Mapandan. Naniniwala kami na ang bukas na datos ay nagpapalakas sa demokrasya at nagbibigay-kakayahan sa mga pamayanan na makilahok nang makabuluhan sa lokal na pamamahala.
Kung Paano Ito Gumagana
Pinagsasama-sama namin sa iisang website na madaling gamitin ang mga pampublikong datos ng pamahalaan—mula sa mga ulat sa pag-audit ng COA, datos ng sensus ng PSA, mga inilathalang impormasyon ng munisipalidad, at mga dokumentong inilabas ng pamahalaang panlalawigan. Ang bawat impormasyon ay may malinaw na sanggunian at pagkilala sa pinagmulan nito.
Bukas na source code
Bukas sa publiko ang source code ng website. Maaaring mag-ambag, magsuri, at magpahusay ng plataporma ang mga developer.
Tingnan sa GitHub →Independent
Ang Better Mapandan ay isang independent na civic transparency portal. Ito ay hindi opisyal na website ng pamahalaan at hindi kaakibat, ineendorso, o pinapatakbo ng Munisipalidad ng Mapandan o ng anumang ahensiya ng pamahalaan.
Pinapatakbo ng mga Boluntaryo
Ang website ay buong binuo at pinananatili ng mga boluntaryo. Walang pondong mula sa pamahalaan ang ginagamit. Gastos para sa mga mamamayan ng Mapandan: ₱0.
Makilahok
Patuloy na umuunlad ang Better Mapandan sa tulong at pakikilahok ng komunidad. Narito ang mga paraan upang makatulong ka:
Iulat ang Maling Impormasyon
May napansin kang mali? Tulungan kaming mapanatiling tama ang datos sa pamamagitan ng pag-uulat ng mga pagkakamali.
Mag-ulat ng Pagkakamali →Mag-contribute ng Code
Maaaring magdagdag ng mga feature, mag-ayos ng mga problema sa code, o pagbutihin ang accessibility ng website ang mga developer sa GitHub.
Gumawa ng Fork sa GitHub →I-verify ang Datos
Tumulong sa pagpapatunay ng impormasyon ng pamahalaan sa pamamagitan ng paghahambing nito sa mga opisyal na sanggunian.
Isumite ang pagpapatunay →Ibahagi sa mga Residente
Ibahagi ang tungkol sa Better Mapandan upang mas marami pang residente ang makakuha ng impormasyon ng pamahalaan.
Mahalagang Paunawa
Ang Better Mapandan ay isang independent na civic transparency portal. Ito ay hindi opisyal na website ng pamahalaan at hindi kaakibat, ineendorso, o pinapatakbo ng Munisipalidad ng Mapandan o ng anumang ahensiya ng pamahalaan.
Ang impormasyong ipinakita sa site na ito ay tinipon mula sa mga pampublikong available na source ng pamahalaan at community research. Bagama't nagsusumikap kami para sa katumpakan, hindi namin masisiguro ang pagkakumpleto o pagiging napapanahon ng lahat ng datos. Para sa opisyal na impormasyon ng pamahalaan, bisitahin ang mapandan.gov.ph o makipag-ugnayan nang direkta sa pamahalaang munisipyo.